InShort 2 – Little Hands

Little Hands (२०१३) ही शॉर्ट-फिल्म बघूनच जर पुढचे वाचले तर जास्त मजा येईल, त्यामुळे शॉर्ट-फिल्म आधी बघावी ही विनंती.

चित्रपट हे दिग्दर्शकाचे माध्यम आहे असे म्हटले जाते, त्याचा पुरेपूर अनुभव घ्यायचा असेल तर लिटल हँडस् ही शॉर्ट-फिल्म अवश्य बघावी. जेमतेम ८ मिनिटांचीच फिल्म आहे, पण त्यात एकाही कलाकाराचा चेहराही फारसा दिसत नाही, facial expressions तर दूरच राहिले. तरीही सांगायची ती छोटीशीच गोष्ट दिग्दर्शकाने परिणामकारकरित्या सांगितली आहे.

रोहिन रवींद्रन नायर ह्या FTII च्या प्रतिभावान विद्यार्थ्याने ह्या शॉर्ट-फिल्मचे लेखन, पटकथा आणि दिग्दर्शन केले आहे, एवढेच काय, तर छायांकन आणि संकलनही त्याचेच आहे. स्मिता पाटील डॉक्युमेंट्री आणि शॉर्ट-फिल्म फेस्टीव्हल मध्ये दुसरे, इस्टोनियात आंतरराष्ट्रीय शॉर्ट-फिल्म फेस्टीव्हलमध्ये ‘Most Original Approach’ आणि इतर अनेक पारितोषिके, आंतरराष्ट्रीय शॉर्ट-फिल्म फेस्टीव्हलमध्ये सिलेक्शन असे अनेक सन्मान ह्या शॉर्ट-फिल्मने मिळवले आहेत.

Little Hands ही गोष्ट आहे ती दिल्लीतल्या एका शाळेत सहावीत शिकणार्‍या विद्यार्थ्यांची, गणिताचा पेपर लिहितांनाची. खास करून ही गोष्ट आहे जोबिन जॉर्ज (अभिजित मजुमदार) आणि सिद्धार्थ पटेल (अर्जुन दास) ह्यांची. जोबिनला बरीच गणितं सोडवता येत नाही, तो उगाचंच काहितरी लिहितो, खोडतो आणि वेळ काढतो आहे. जमलंच तर एखादा मित्र, एखादी मैत्रिण मदत करते का ह्याचीही सावधपणे चाचपणी करतोय. बरेच जण त्याला झिडकारतात, शिवाय कडक शिक्षिकेची करडी नजर मुलांवर असतेच. तिचाही चेहरा फारसा न दाखवता, हाताची घडी, चालणे अशा देहबोलीतून ही कठोर, शिस्तप्रिय शिक्षिका (शीला सेबॅस्टियन) दिग्दर्शकाने आणि अभिनेत्रीने छान रंगवली आहे. जोबिनचा वैताग, निष्काळजीपणा त्याच्या खोडतांना फाटलेल्या पेपरमधून दिसत रहातो. शेवटी हिरमुसलेल्या जोबिनला मदत करायला सिद्धार्थ तयार होतो. त्याच्या मदतीने जोबिन लपून-छपून, पण भराभर कॉपी करू लागतो.

दिग्दर्शक रोहिन रवींद्रन ह्याचे प्राविण्य छायांकनात (cinematography) आहे, त्याने गाजलेल्या सॅक्रेड गेम्सचेही छायांकन केले आहे. त्याचा हा स्पार्क Little Hands मध्येही दिसतोच, त्याने क्रेडीटमध्ये नमूद केले आहे, तेंव्हा DSLR कॅमेराही भाड्यानेच घेतला असावा. एकही चेहरा न दाखवता फक्त पेपर लिहिणारे हात आणि काही योग्य अँगल्स निवडून त्याने अफलातून काम केले आहे. मला त्याचा हा निर्णय हाच ह्या फिल्मचा मास्टरस्ट्रोक वाटतो. तसेच काही संवाद नसल्यामुळे पार्श्वसंगीत महत्वाचे आहे, आणि सर्व सरस चित्रपटांप्रमाणेच ह्या शॉर्ट-फिल्ममधेही संगीतावर बारकाईने काम केलेले जाणवते. ह्यात संकलनाचाही भाग आहेच, पण परिक्षेचा तणाव, वेळेचा दबाव, विद्यार्थ्यांचा ताण, शिक्षिकेचा करारीपणा हे सगळे कौशल्याने पार्श्वसंगीतातून हर्षित जैन आपल्या नेणीवेपर्यंत पोहोचवतो. इतर फिल्मपेक्षा ह्या शॉर्ट-फिल्ममधे पार्श्वसंगीताचा आवाज जास्त खणखणीत आहे, पण तोच नेमकेपणे ह्या फिल्मचा मूड पकडतो, आणि संवाद नसल्यामुळे खुलवतो देखील.

जोबिन आता सिद्धार्थच्या मदतीने पेपरात भराभर गणितं सोडवतो आहे. परिक्षेचा ताण जाणवत राहतो, आणि शिक्षिकेची करडी नजर भिरभिरत राहते. आता शिक्षिका त्यांना पकडेल का? शिक्षा करेल का? ह्या प्रश्नांंनी आपल्याही छातीत धाकधूक होत रहाते. शेवटच्या एक मिनिटात, क्लायमॅक्सला दिग्दर्शक रोहिन एकदम धक्का देतो, आपणही नकळत चुकचुकतो पण लगेचच लेखक, दिग्दर्शकाला गवसलेले कथेचे मर्म आपल्यालाही जाणवते. कॉपी करणार्‍या छोट्या हातांच्यामागील छोट्या, निरागस मनाचा चांगुलपणा दिग्दर्शक रोहिन थेट आपल्या मनात रेखाटतो, अगदी खोडता येणार नाही असा.

एखादा अवलिया चित्रकार आपल्यासमोरच काहीतरी वेगळ्याच प्रेरणेने कॅनव्हासवर भराभर रंग चढवतो, आपण पहात असलो तरी कॅनव्हासवर नेमके काय बनते आहे ह्याचा अंदाज काही आपल्याला लागत नाही, मग शेवटी ब्रशच्या अखेरच्या एखाद-दोन फटकार्‍यांतच संपुर्ण कलाकृती जिवंत होऊन आपल्यासमोर साकारते. आत्तापर्यंत पाहिलेल्या रंगांच्या फटकार्‍यांचा अर्थ उमजतो आणि नकळतच आपल्या तोंडून दाद निघून जाते. Little Hands ही फिल्म पहिल्यांदा पहातांना शेवटी अशीच एक दाद माझ्याही तोंडून निघून गेली होती. एखादी फिल्म, कथा भावते म्हणजे अजून वेगळे काय होते?


Featured Image:  Snapshot from the short-film – Little Hands.

Advertisements

Reaching for the moon

Reaching for the moon,
But just falling short
Impossible to explain,
How it breaks your heart
So near, yet so far,
All the efforts falling apart

Yes, I’ll own it,
I’ll answer every why
I’m not giving up,
I’ll give it another try
But this pain is real,
My tears won’t lie

Dear, sometimes when they’re hurt,
Men do cry.

© Manish Hatwalne
(7-Aug-2019)


No prizes for guessing the inspiration.
#MenToo #KSivan #ISRO #Chandrayaan2 #VikramLander #MenDoCry

Featured image gratitude: ISRO, Vikram Lander trajectory image from the live feed.

vikram_lander_trajectory

InShort 1 – Afterglow

ह्या शॉर्ट-फिल्मविषयी वाचण्यापुर्वी एकदा Afterglow पहावा आणि मग वाचावे ही विनंती.

आवडलेल्या, थोड्या अनोळखी शॉर्ट-फिल्मविषयी इतरांना सांगावे; त्यात काय भावले, काय स्पर्शून गेले ते लिहावे हा हेतू. लिखाणाच्या ओघात काही स्पॉइलर्स येतील, त्याची वेगळी सूचना नाही. कोर्‍या मनाने फिल्म पाहूनच हे वाचावे ही पुन्हा एकदा विनंती.

मृत्यू, विरहाची एखादी दु:खद कथा हलकी-फुलकी ठेवूनही किती हळूवार, संवेदनशीलपणे दाखवता येते हे पहायचे असेल तर Afterglow ही शॉर्ट-फिल्म अवश्य पहावी. दिग्दर्शक कौशल ओझाने रोहिंटन मिस्त्रीच्या Condolence Visit ह्या कथेने प्रेरित होऊन Afterglow ही शॉर्ट-फिल्म बनवली आहे. फिल्म २० मिनिटांचीच आहे पण ती अतिशय सुरेखपणे मुंबईतील ‘टिपीकल’ पारशी घर, मिनोचर-मेहेरचं सहजीवन आणि तिथले जगणे टिपते.

कौशल ओझाच्या Afterglow ह्या फिल्मला २०१२ सालचे Best short-film on family values हे नॅशनल अ‍ॅवार्ड मिळाले आहे शिवाय कित्येक आंतरराष्ट्रीय शॉर्ट-फिल्म महोत्सवातही ती दाखवली आहे. मृत्युसारखा विषय मेलोड्रामॅटीक न करता विनोदाच्या साथीने, तरीही तरलपणे दाखवण्याचे कसब कौशलकडे आहे. असाध्य रोगामुळे पतीचा नुकताच मृत्यू झालेल्या पत्नीची घालमेल, आणि तिच्या आठवणी ही ह्या फिल्मची कल्पना, पण तिचं सादरीकरण असं केलंय की त्याची दखल घ्यावीच लागते.

अनहिता ओबेरॉय आणि सोहराब अर्देशीर – दोघंही रंगभुमीवर नावाजलेले कलाकार आहेत. त्यांनी मेहेर आणि मिनोचरच्या भुमिकांमध्ये जीव ओतलाय. बहुतांशी पारशी लोकांच्या भुमिका पारशी कलाकारांनीच केल्यात, आणि त्यातील काहींनी तर ह्या भुमिका विना-मोबदला केल्यात.

मिनोचरच्या (सोहराब अर्देशीर) मृत्युनंतर काही दिवस उलटून गेलेत, पण अजूनही मेहेरला (अनहिता ओबेरॉय) त्याच्यासाठी लावलेला दिवा विझवायचं मन होत नाही. थोडी प्रेमळ, बरीचशी आगाऊ नजमाई तिला दिवा लावण्याचे आणि वेळेवर विझवण्याचे महत्त्व सांगते, पण ती ते कानाआड करते. तिच्या कानात गुणगुणतात त्याच्या आवडत्या रेकॉर्डस् आणि त्या दोघांच्या गप्पा. अर्थात लग्नाला खूप वर्षे झालीत, त्यामुळे गोड-गोड गप्पा कमीच आहेत. त्यांच्या मस्त मुरलेल्या लोणच्याच्या खारासारख्या बोलण्याचा खुमार संवादात नेमका उतरलाय. मिनोचर आजारी असतांना एखाद्या क्षणी त्याच्या अटळ अंताच्या कल्पनेने हळवे, दु:खी होऊन दोघांची नजरानजर होते, पण दुसर्‍याच क्षणी सावरून मेहेर त्याला टोचते किंवा काहितरी विनोद करते. थोडेच दिवस उरलेत त्याचे, रडायचे कशाला? हे छोटे-छोटे पॉझेस् फार सुरेख घेतलेत दिग्दर्शकाने आणि कलाकारांनीही. मिनोचर त्याचे काल्पनिक funeral चे बोलणे, तिचा वैताग एका छोट्याशा वॉकमन मध्ये साठवत राहतो. त्यात त्याचे बेस्ट बसच्या इंजिनासारखे झालेले लिव्हर, त्याचा घास-फुस खायचा कंटाळा आणि मग तिने आवडती डिश केल्यावर त्याने हळूवारपणे तिलाच भरवत सांगणे – “I know I can’t have it jaanu, but this comes closest to making me feel that I can.” ती आठवणींनी डोळे पुसत राहते, आणि त्याच्यासाठी लावलेल्या दिव्यात तेल टाकत राहते. मग एखाद्या क्षणी, रोजच्यासारखा चहा ओततांना लक्षात येते, आता दुसरा कप भरायची गरज नाही…

ह्या शॉर्ट-फिल्मच्या पटकथेत (पटकथा कौशल ओझाचीच आहे) मेहेरच्या आठवणी अगदी सहजच विणल्या आहेत, त्या वारंवार तुकड्या-तुकड्याने येतात. त्या अर्थाने linear-narration नाही. कुठला प्रसंग वर्तमानात सुरू आहे आणि कुठला भूतकाळातला आहे हे आपल्याला लक्षात येते, पण त्यासाठी फ्लॅशबॅकचे काही खास इफेक्टस् नाही. रोजच्या जगण्यात जशा पदोपदी मेहेरला मिनोचरच्या आठवणी येतात, तशाच अलगदपणे हे प्रसंग निवेदनात गुंफलेत. मिनोचरच्या मृत्युनंतरच्या दिवसात मेहेरसाठी काळ निराळ्याच गतीने चाललाय – त्यात एक आभासीय वर्तमानाची आणि भूतकाळाची सरमिसळ आहे. पुढे-मागे होणार्‍या काळाचा हा तोल कौशल ओझाने निवेदनात फार खुबीने सांभाळला आहे. तंत्रापेक्षाही कथेची गरज म्हणून ही treatment मला फारच आवडली.

तसाच संकलनात वापरला जाणारा L-cut (ज्यात आधीच्या प्रसंगातला आवाज पुढील प्रसंगातही ऐकू येतो) ह्या शॉर्ट-फिल्ममध्ये कित्येकदा चपखलपणे वापरला आहे. आधीच्या भूतकाळातील प्रसंगात ऐकू येणारे संगीत हळूवारपणे नंतरच्या वर्तमानकाळातल्या आठवणीत उतरते. इथेही तंत्रापेक्षा निवेदनाची शैली म्हणून ह्याचा परिणामकारक वापर खूप अल्हाददायक आहे.

ह्यातील संगीतही एखाद्या कलाकारासारखेच महत्वाचे आहे. Johannes Helsberg ह्या जर्मन संगीतकाराने जर्मनीत असतांना कथेने प्रभावित होऊन हे संगीत केलंय. त्याच्याबरोबर संगीताचे सगळे काम व्हायला ६ महिने लागले. कौशल ओझा त्या काळात इंटरनेटवरून त्याच्या संपर्कात होता. कथेच्या सॉफ्ट, रेट्रो छायांकनाच्या जोडीला हे संगीत फिल्मचा मूड अचूक पकडते. टागोरांच्या एका उधृताने सुरू झालेली ही फिल्म मनाच्या एखाद्या निवांत कोपर्‍यात एखाद्या विलंबित ख्यालासारखी रेंगाळत राहते.

मेहेरचा अपरिहार्य स्वीकार शांतपणे येतो. मिनोचरची लग्नातली पारशी पगडी ती एका भावी वराला देऊन टाकते. दिव्यात तेल टाकत रहाण्याचा फोलपणा तिला जाणवतो. एका मोठ्या, जुन्या खोलीतल्या एका कोपर्‍यात एकटीच मेहेर रॉकिंग चेअरवर एकाच जागी मागे-पुढे होत रहाते. तेल संपलेला दिवा हळूहळू विझून जातो. स्क्रीनवरचा तो उबदार afterglow हळूवारपणे झिरपत आपल्यापर्यंत येतो.

References :


Featured Image gratitude: QuoteFancy